Viên Đá Đầu Tiên

Có một câu chuyện trong Kinh Thánh mà Ngọc Anh tâm đắc mãi, đọc đi đọc lại bao nhiêu lần vẫn thấy thấm.

Vào một buổi sáng, khi Chúa Jesus đang giảng dạy tại Đền Thờ, các kinh sư và người Pha-ri-sêu (Pharisees), những nhà lãnh đạo tôn giáo Do Thái thời bấy giờ, dẫn đến trước mặt Ngài một người phụ nữ bị bắt quả tang đang ngoại tình. Họ để cô đứng giữa đám đông, rồi hỏi:

"Thưa Thầy, người đàn bà này bị bắt quả tang đang ngoại tình. Trong sách Luật, ông Môi-se (Moses) truyền cho chúng tôi phải ném đá hạng đàn bà đó. Còn Thầy, Thầy nghĩ sao?"

Ở đây, Ngọc Anh không bàn tới chuyện hình phạt thế nào mới là đúng, là phải với người phụ nữ ấy. Cái Ngọc Anh muốn cả nhà cùng quan sát là một khía cạnh khác của câu chuyện.

Bởi vì đây không phải một câu hỏi thật lòng. Đây là một tình huống tiến thoái lưỡng nan được thiết kế có chủ đích để gài bẫy Chúa Jesus.

• Nếu Ngài bảo ném đá: Ngài sẽ đi ngược lại với thông điệp về tình yêu thương, sự tha thứ và lòng khoan dung mà Ngài luôn giảng dạy. Hơn nữa, Ngài sẽ vi phạm luật của Đế quốc La Mã đang cai trị Do Thái lúc bấy giờ, vì chỉ chính quyền La Mã mới có quyền tuyên án tử hình.
• Nếu Ngài bảo không ném đá: họ sẽ lập tức tố cáo Ngài là một kẻ tà giáo, công khai chống lại và vi phạm Luật pháp Môi-se thiêng liêng của người Do Thái.

Ném cũng không được, mà không ném cũng chẳng xong.

"Ai Trong Các Ngươi Chưa Từng Phạm Lỗi, Hãy Ném Viên Đá Đầu Tiên Đi"

Trước sức ép gặng hỏi dồn dập của đám đông, Chúa Jesus không hề bối rối, cũng không tranh cãi một lời. Ngài chỉ lặng lẽ cúi xuống, lấy ngón tay viết gì đó trên mặt đất. Kinh Thánh không ghi lại Ngài viết gì. Nhưng có lẽ đó chính là sự tĩnh lặng của các bậc lớn.

Khi họ vẫn tiếp tục hỏi tới, Ngài mới đứng thẳng người dậy, và nói một câu:

"Ai trong các ngươi chưa từng phạm lỗi, hãy ném viên đá đầu tiên đi."

Nói xong, Ngài lại cúi xuống, tiếp tục viết trên đất.

Câu nói của Chúa Jesus giống như một nhát dao đâm trúng vào lương tri của những kẻ đang bừng bừng sát khí. Nhận ra sự thật rằng bản thân mình cũng đầy rẫy tội lỗi và không đủ tư cách để kết án người khác, đám đông bắt đầu giải tán.

Bắt đầu từ những người lớn tuổi nhất, những người trải đời và có lẽ nhận thức rõ nhất về tội lỗi của mình, từng người một âm thầm bỏ đi. Cuối cùng, hiện trường chỉ còn lại Chúa Jesus và người phụ nữ vẫn đang đứng đó.

Ngài đứng dậy, hỏi cô:

"Này chị, họ đâu cả rồi? Không ai kết án chị sao?"

Người phụ nữ run rẩy: "Thưa Thầy, không có ai cả."

Và Ngài nói câu chốt lại của cả câu chuyện:

"Tôi cũng vậy, tôi không kết án chị đâu. Thôi chị cứ về đi, và từ nay đừng phạm tội nữa."

Người Dễ Thấy Vết Của Thiên Hạ, Khó Thấy Vết Của Mình

Ngẫm lại mà xem, cái đám đông cầm đá hôm ấy, thật ra có xa lạ gì với chúng ta đâu.

Con người mình có một khuynh hướng rất chung, nhìn ra điểm thiếu sót của người khác thì nhanh lắm, nhạy lắm. Ai đó vừa hớ một câu, vừa làm sai một việc, vừa lộ một khuyết điểm, là ta thấy liền, lại còn sẵn lòng chỉ ra, bình phẩm, đôi khi là phán xét nữa. Cái vết trên áo thiên hạ thì rõ mồn một. Còn cái vết trên áo mình thì lạ thay, lại khó thấy vô cùng.

Bản thân Ngọc Anh cũng từng nhiều lần như vậy, và thỉnh thoảng vẫn có những lúc như vậy. Có những lúc đã để tâm hồn mình đầy rẫy những suy nghĩ đớn hèn, ti tiện. Có những hành động mà nhiều năm tháng sau nhìn lại, vẫn khiến bản thân phải hổ thẹn vì chúng. Những cái vết ấy, có muốn chối cũng chẳng chối được.

Cho nên khi đứng trước câu chuyện viên đá, Ngọc Anh cũng nhìn thấy mình ở trong đám đông đó. Cũng đang cầm một hòn đá trên tay. Cũng nhìn lại tấm áo của chính mình. Rồi cũng lặng lẽ buông hòn đá xuống, và cũng quay đi.

Hối

Đến đây, có thể cả nhà sẽ nghĩ: thôi thì người thường như mình, có vết là chuyện dễ hiểu. Nhưng còn những bậc đứng trên đỉnh cao, những người tài cao đức trọng, chắc họ phải vẹn toàn chứ?

Cao nhân chỉ điểm cho Ngọc Anh về một quẻ trong Kinh Dịch, quẻ Càn. Đây là quẻ đứng đầu sáu mươi tư quẻ, quẻ của bậc quân tử, của sức mạnh thuần dương, tượng trưng bằng hình ảnh con rồng. Quẻ này có sáu hào, vẽ ra trọn hành trình của một con rồng. Khởi đầu là rồng còn ẩn mình dưới vực sâu, chưa tới lúc dùng. Rồi rồng hiện ra đồng. Rồi rồng bay vút lên, đạt tới đỉnh cao chói lọi nhất, phi long tại thiên, rồng bay giữa trời.

Nhưng đến cái hào trên cùng, cái hào tột đỉnh ấy, Kinh Dịch lại không khen. Kinh Dịch viết bốn chữ, Kháng Long Hữu Hối.

Nghĩa là, con rồng bay lên cao quá, ắt sẽ có hối hận.

Lạ chưa cả nhà. Lên tới tận cùng vinh quang rồi, lẽ ra phải là chữ "cát", chữ "đại lợi" mới phải. Vậy mà người xưa lại đặt vào đó một chữ "hối". Bởi vì khi đã lên quá cao, rồng xa rời mặt đất, không còn nhìn rõ sự đời, dễ sinh ra kiêu mạn mà vấp ngã.

Cho nên bài học gốc của quẻ này là một lời cảnh tỉnh cho người ở đỉnh, càng lên cao càng phải biết khiêm, biết dừng đúng lúc, biết rằng mình vẫn có thể sai.

Nhưng ngẫm thêm, Ngọc Anh thấy trong bốn chữ ấy còn một tầng nữa.

Người quân tử thật sự, khi đã đứng trên đỉnh, đâu phải chỉ biết sợ cái sai sắp tới. Họ còn nhớ cả những vết mình từng vô tình để lại trên suốt chặng đường đi lên. Cái chữ "hối" ấy, hiểu rộng ra, không chỉ là cái cẩn trọng cho những bước đi tiếp theo, mà còn là cái cúi đầu nhìn lại những sơ suất đã qua.

Mà nhớ ở đây không phải để ngồi dằn vặt cho khổ thân. Nhớ là để giữ cho lòng mình luôn tỉnh, luôn mềm. Để một người dù đã ở rất cao, vẫn biết rằng tấm áo mình đang mặc, dù giờ trông trắng đến đâu, cũng từng có những vết của riêng nó.

Người càng lên cao mà vẫn càng nhớ mình từng có vết, người đó mới ngồi vững được trên cao.

Có một câu mà cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng lúc sinh thời rất tâm đắc, hay nhắc đi nhắc lại. Câu ấy vốn nằm trong cuốn Thép đã tôi thế đấy:

"Đời người chỉ sống có một lần. Phải sống sao cho khỏi xót xa ân hận vì những năm tháng đã sống hoài, sống phí, cho khỏi hổ thẹn vì dĩ vãng ti tiện và hèn đớn của mình, để đến khi nhắm mắt xuôi tay có thể nói rằng: Tất cả đời ta, tất cả sức ta, ta đã hiến dâng cho sự nghiệp cao đẹp nhất trên đời, sự nghiệp đấu tranh giải phóng loài người."

Cái Đẹp Không Nằm Ở Chỗ Chưa Từng Bẩn

Một tấm áo trắng treo mãi trong tủ, không mặc, không ra nắng ra gió, thì đúng là nó sạch thật. Nhưng nó đâu có sống. Tuy nhiên, còn một tấm áo dám mặc ra đường, dám lao động, dám yêu thương, dám vấp ngã, thì làm sao tránh được vết. Mà nhiều khi, chính những cái vết ấy lại là bằng chứng rằng nó đã thật sự sống một cuộc đời.

Cho nên cái cần giữ không phải là sự sạch sẽ tuyệt đối, điều mà Ngọc Anh e rằng là không thể, khi chúng ta chưa có một nhận thức đủ đầy và toàn diện về mọi khía cạnh của cuộc đời. Mà là liêm chính nội tâm, sống được với chính mình.

Chỉ khi một người thật sự liêm chính với bên trong, họ mới nhận diện được chính xác mình đang ở đâu, trạng thái thật của mình là gì. Và chỉ từ sự ghi nhận chân thật đó, con người mới có thể bắt đầu chuyển hóa.

Còn nếu thiếu nó, ta rất dễ rơi vào một cái bẫy mà cao nhân chỉ điểm cho Ngọc Anh, gọi là "giả hiểu biết", tức là tỏ ra mình ổn, tỏ ra mình đã thấu suốt, nhưng thực chất bên trong vẫn trống rỗng.

Mà hễ cái giả hiểu biết này xuất hiện, thì tâm ngã mạn, sự kiêu ngạo, rất dễ sinh ra theo, che mờ mất con đường trưởng thành thật sự. Cũng giống con rồng bay cao quá mà quên mất đất dưới chân mình vậy.

Ngược lại, một người liêm chính nội tâm, khi đối diện với những điều bất như ý trong đời, sẽ không vội đổ lỗi ra bên ngoài. Bởi họ hiểu một điều, cội nguồn của cuộc sống mình bắt nguồn từ chính mình. Hiểu được vậy rồi, người ta đứng trên được vấn nạn, thay vì bị nó cuốn đi.

Vậy một người liêm chính nội tâm, nhìn cho kỹ, là một người thế nào?

• Là người có sự thống nhất tuyệt đối giữa cái mình nhận thức, cái mình cảm xúc ở bên trong với cái mình bộc lộ ra bên ngoài qua lời nói, cử chỉ, ngay cả khi mình chỉ đang đối diện với chính mình.
• Là người bao dung với trạng thái nhận thức và cảm xúc của bản thân. Khi đã thành thật với chính mình rồi, ta không quay ra dằn vặt hay trách móc mình, mà dùng chính cái năng lượng bao dung ấy ôm ấp lấy nội tâm của mình.
• Là người lắng nghe, nhận diện và chấp nhận những trạng thái của chính mình. Thấu hiểu rằng những tham tưởng của bản thân về Tài, Sắc, Danh, Thực, Thùy đều do Tổng nghiệp chi phối, cho nên không phán xét bản thân là đúng hay sai, tốt hay xấu, nên hay không nên. Chỉ ghi nhận, rồi chuyển hóa.

Và đó cũng chính là cái gốc của sự bao dung với chính mình.

Khi quay lại nhìn những cái vết cũ trên áo mình, cả nhà đừng vội tự trách. Bởi vì những gì chúng ta đã làm hôm qua, là những gì chúng ta đã làm tốt nhất có thể, với cái hiểu biết, cái nhận thức, cái sức chứa nội tâm mà mình có được ở thời điểm đó.

Ta của hôm nay nhìn lại thấy đó là vết, chính là vì ta của hôm nay đã lớn hơn, đã sáng hơn cái ta của ngày cũ rồi. Đó là điều đáng mừng, chứ đâu phải điều để đem ra dày vò mình.

Bao dung với người khác đã khó. Bao dung với chính mình còn khó hơn. Mà nếu cứ ôm mãi từng cái vết cũ để tự đay nghiến bản thân, thì chẳng phải đã là chọn "sống hoài, sống phí" những năm tháng còn lại hay sao?

Viên Phương

Mặc dù hiếm có ai sinh ra cho tới lúc nhắm mắt mà hoàn toàn trong sạch, gần như không có, nhưng Ngọc Anh tin rằng cái đẹp nơi mỗi chúng ta, nó vốn đã có sẵn ở đó tự thuở ban đầu rồi. Trong sáng, và tròn đầy. Không phải đi đâu mà tìm, cũng không phải gắng sức tạo thêm. Chỉ là trên đường đi qua cuộc đời, bụi trần phủ lên, lớp này tới lớp khác, khiến ta quên mất mình vốn là ai.

Cho nên việc của cả một kiếp người, hóa ra, không phải là đi gom góp thêm cái này cái kia để trở nên đẹp. Mà là lặng lẽ phủi đi từng lớp bụi đã che, để một ngày được trở về với cái mình vốn đã là.

Và con đường để trở về ấy, nói cho cùng, chính là sống cho thật chân thật. Càng liêm chính với bên trong, ta càng bớt được một lớp che.

Hôm nay thật hơn hôm qua một chút. Tháng này sáng hơn tháng trước một phần. Cứ thế, cần mẫn, không vội vàng, rồi sẽ tới ngày soi vào trong mà gặp lại được cái mình nguyên sơ, cái mình vốn là đẹp.